Stri Shareera Rachana Part-1 : श्रोणि, भग, भगशिश्निक, योनि, गर्भाशय


The description about stri shareera rachana cannot be found in one particular samhitas.

When we compile all the topics scattered here and there, the following terms are obtained :

  1. श्रोणि (pelvis)
  2. भग (vulva)
  3. भगशिश्निक (clitoris)
  4. योनि (vagina)
  5. गर्भाशय (uterus)

1. श्रोणि (Waist or pelvis) -


श्रोनिरत्रोरुसन्धेराधस्तात स्मर्मन्दिरोपरितनः विभाग | (सू.सू ३५/१४-डल्हन)

Tikakar dalhan says shroni is located below urusandhi and above smarmandir.

- सामान्य माप (Normal measurements)

पुरुषोरः प्रमाणविस्तिर्ना स्त्रिश्रोणि : , अश्तदशअङ्गुलविस्तरमुरः |
तत्प्रमाण पुरुषस्य कटि || (सु.सू ३५/१४)

The size of shroni in females is sames as that as the size of urah (उरः) in males.
The size of urah in stri is ashtadashangula (18 angula), which is size of kati (waist) of purusha.

  • चक्रपाणि - श्रोणि प्रमाण in स्त्री and उरः प्रमाण in पुरुष - २४ अङ्गुल
  • डलहन - श्रोणि in स्त्री प्रमाण - १२(12) and २४(24) अङ्गुल (adult stage)


पूर्वभाग गुरुः पुंसामधोभागस्तु योषिताम् | ( सू.सु ४६/१३२)


In purusha purvabhaga (groin region) is guru (heavy) and in stri, adhobhaga (kati- waist region) is vistruta(विस्तृत)

-श्रोणि अस्थि (Bones of shroni)-


charaka                     3              भगास्थि, श्रोनिफलक(2)
sushruta                    5              गुदास्थि, भगास्थि, नितंभास्थि(2), त्रिकस्थि
ashtanga sangraha    4              भगास्थि, नितंभास्थि(2), त्रिकास्थि

- श्रोणि संधि (joints of shroni)


त्रयः कतिकपालेषु | (सु.सू५/२९)
गुदभागनितंबेषु सामुद्गा; ..... कतिकपालेषु तुन्नसेवन्य || (सु.सू.५/२९)

कतिकपाल has 3 joints
गुद, भग, नितम्ब has सामुद्ग संधि's
कतिकपल्लो has तुन्नसेवनि संधि's

वाग्भट has explained  तुनसेवनी in place of तुन्नसेवनि.

2. भग (vulva) :

.........द्वादशान्गुलानि भगविस्तारः ....|(सु.सू.३५/१३)

विस्तार of भग is of 12 angula 
acharya dalhana says that in कमशास्त्रा वर्णित हस्तिनिजाति स्त्री have 12 angula भग प्रमाण.

आकर - डलहन- विपुल पिप्पल पत्र सदृश 
3. भगशिश्निक (clitoris) :

पर्याय - स्मरापत्र,स्मरमन्दिर, मदनातपत्र (भा.प्र.)
described by Tikakar Dalhan

आकृति- बडे पिप्पल पत्र सदृश
स्थान- भग के उपर स्थित

Below to it आर्तववहन स्थान या योनि is located.During intercourse this part will be in joyful state.
4. योनि (Vagina) :

In females (स्त्री), योनि have been counted in बहिर्मुखा स्त्रोतस.

श्रवन-नयन-वदन-घ्राण-गुद-मेढारानी नव स्त्रोतन्सि नराणाम् बहिर्मुखाणि |
एतान्येव स्त्रीणां अपराणि च त्रिणी द्वे स्तान्योरधस्ताद्रक्तवाहं च || (सु.शा.५/१०)

  • In males total 9 bahirmukha strotas are present.
  • In females extra 3 strotas are present - 
  • 2 in breast (सत्नो)
  • 1 रजो वह स्त्रोतस-which flows blood through downward as menstrual blood.


- योनि आकृति (Shape) :


शङ्खनाभ्याकृति योनिस्त्र्यावर्ता सा प्रकीर्तिता |
तस्त्यास्त्रुतियो त्वावर्ते गर्भाशय्या प्रतिष्ठिता || (सु.शा.५/५५)

.

Shape of yoni resembles like शङ्खं नाभि (snailshell) 

It consists of 3 आवर्त , 3rd आवर्त is where गर्भशय्या is situated
- योनि कि नाडीया :

(भा,प्र.पूर्व. 3/१७-२२)
आचार्य भावमिष्र  explains-
स्त्री जननान्ग या योनि  have 3 नाडी's

प्रधान नाडी                                  स्थान                                                   परिणाम
1.समीरणा                             भगशिश्निक(मदनापत्र)                             मुख मे यदि शुक्र गर्ता है तो निष्फल
2.चन्द्रमसि(चन्द्रमुखी)            कन्दर्पगेह(योनिनालिका मध्य)                  स्त्री रति मे सुखस्द्य & कन्यप्रसवानि(girl)
3.गोरी                                   उपस्था गर्भ                                            कष्टोपभोग्य, अधिकान्षितः पुत्र प्रसवानि
5. गर्भाशय (Uterus) :

स्त्रीणां गर्भाशयोsष्टं इति | (सु.शा.५/८)

In females there will be 8th extra ashaya as compared to males which is garbhashay. 

पित्पक्वाषयो मध्ये गर्भशाय्य यत्र गर्भास्तिष्टति || (सु.शा. ५/५१)

पित्तशय and पक्वशय मध्य, the garbhashaya is situated.

रोहितमत्स्य मुखं भवति रूपतः | (सु.शा.५/५६)

गर्भाशय आकृति- रोहितमत्स्य मुखं i.e the garbhashaya resembles with the face of rohita fish.

6. kashayapa - This mahastrotas is located in between the multiple coils of intestine

Related Posts

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *